Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ
ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΑΦΙΩΝ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ
Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής στις 9 μ.μ., λαμβάνει χώρα η Μεγάλη Λιτανεία των 5 Ιστορικών Επιταφίων από εκκλησίες στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται στην Πλατεία Αριστοτέλους, όπου οι 5 επιτάφιοι φτάνουν σε πομπή συνοδευόμενη από πλήθος πιστών, φιλαρμονικές μπάντες, ψάλτες και ιερείς. Οι επιτάφιοι ανήκουν στις εκκλησίες:
Αγία Σοφία (Της του Θεού Σοφίας)
Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς
Παναγία Χαλκέων (Παναγία των Χαλκουργών)
Αγία Θεοδώρα
Άγιος Νικόλαος της Τρανής
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΤΑΦΙΟ
Από τις αρχές της δεύτερης χιλιετίας μ.Χ., η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είδε μια πολιτιστική στροφή προς την αρχαιότητα με επίκεντρο την ανθρωπότητα – έναν πρώιμο «ουμανισμό» πριν από τη Δυτική Αναγέννηση. Αυτή η στροφή επηρέασε και την Εκκλησία. Αναδύθηκε η παράδοση του θρήνου γύρω από τον νεκρό Χριστό, που χαρακτηρίστηκε από ύμνους που έδιναν έμφαση όχι στη θεότητα του Χριστού αλλά στην ανθρώπινη και σπαρακτική θλίψη της Παναγίας. Ένας από τους ύμνους της Μεγάλης Παρασκευής, που θεωρείται από τους μελετητές ένας από τους καλύτερους στην παγκόσμια λογοτεχνία, είναι ο γνωστός: «Ω γλυκιά μου Άνοιξη, γλυκύτατο παιδί μου, πού χάθηκε η ομορφιά σου;»
Τα εκκλησιαστικά κεντήματα άρχισαν να απεικονίζουν αυτή τη βαθιά ανθρώπινη σκηνή μητρικού πένθους, γνωστή σήμερα ως Επιτάφιος. Ο πιο εκλεκτός κεντητός Επιτάφιος στον κόσμο, φιλοτεχνημένος στη Θεσσαλονίκη του 14ου αιώνα, στεγάζεται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της πόλης.
Στη βυζαντινή παράδοση, ο κεντητός Επιτάφιος μεταφερόταν σε πομπή. Κατά την Οθωμανική κυριαρχία, τοποθετούνταν σε ένα ξύλινο κρεμαστό κρεβάτι στολισμένο με λουλούδια (κουβούκλιο), μια πρακτική μοναδική στις ελληνόφωνες εκκλησίες, πιθανώς λόγω του ότι οι Έλληνες κατασκεύαζαν το αρχικό κρεβάτι στην εκκλησία του Παναγίου Τάφου της Ιερουσαλήμ (καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1808). Αυτή η τελετουργία απηχεί την αρχαία ελληνική λατρεία του Άδωνη, όπου το ανθοστόλιστο σώμα του παρελαύνονταν την άνοιξη – μια πολιτιστική συνέχεια που εκτείνεται σε χιλιετίες.
ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΓΙΑΣ ΣΟΦΙΑΣ (ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ)
Αυτός ο ναός, που αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, και είναι ένας από τους παλαιότερους και σημαντικότερους ναούς της Θεσσαλονίκης, παραμένει ο Μητροπολιτικός Καθεδρικός Ναός της πόλης. Χτισμένος στα μέσα του 7ου αιώνα πάνω σε μια ερειπωμένη παλαιοχριστιανική βασιλική (πιθανώς καταστράφηκε από σεισμό), αρχικά ονομάστηκε προς τιμήν του Αγίου Μάρκου, αλλά αφιερώθηκε ξανά στον Χριστό ως Αγία Σοφία («Θεία Σοφία»), αντικατοπτρίζοντας την περίφημη αντίστοιχη εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Λειτούργησε ως μητροπολιτική εκκλησία της πόλης μέχρι το 1524, όταν έγινε τζαμί. Μετά από πυρκαγιά το 1890, οι αναστηλώσεις του βυζαντινολόγου Charles Diehl αποκάλυψαν ένα εκπληκτικό ψηφιδωτό του 9ου αιώνα της Ανάληψης του Χριστού στον τρούλο του.
ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΧΑΛΚΕΙΩΝ (ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΩΝ ΧΑΛΚΕΙΩΝ)
Αυτή η βυζαντινή εκκλησία του 11ου αιώνα, επίσης μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, βρίσκεται κοντά στην πλατεία Αριστοτέλη, κάτω από την αρχαία ρωμαϊκή αγορά της Θεσσαλονίκης. Ονομάστηκε έτσι από τους χαλκείς που ιστορικά εργάζονταν εδώ και ιδρύθηκε το 1028 από τον πρωτοσπαθάριο Χριστόφορο, έναν βυζαντινό αξιωματούχο. Μια κλασική σταυροειδής εγγεγραμμένη με τρούλο εκκλησία της Μακεδονικής Δυναστείας, αντανακλά τις αρχιτεκτονικές τάσεις της Κωνσταντινούπολης. Ο τάφος του Χριστόφορου πιθανότατα βρίσκεται μέσα στον θολωτό θάλαμό της.
ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΤΟΥ ΤΡΑΝΟΥ
Κάποτε βρισκόταν στην οδό Μητροπόλεως Γενναδίου, η αρχική εκκλησία καταστράφηκε στην πυρκαγιά του 1917. Ανακατασκευασμένη το 1935 ως μετόχι της Μονής Αγίας Θεοδώρας, η σημερινή μικρή εκκλησία είναι μια κρυφή όαση στο κέντρο της πόλης.
ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΑΓΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΑΣ
Βρίσκεται στην οδό Ερμού και ήταν αρχικά αφιερωμένο στον Άγιο Στέφανο. Η Θεοδώρα, μια 25χρονη ευγενής από την Αίγινα, έγινε μοναχή εδώ με την κόρη της Θεοπίστη. Μετά τον θάνατό της, τα θαύματα και το μύρο που ρέει από τα λείψανά της το μετέτρεψαν σε σημαντικό προσκυνηματικό χώρο. Παρά τις οθωμανικές κατακτήσεις του 1430, το μοναστήρι επέζησε υπό την προστασία της Μάρα Μπράνκοβιτς (μητριάς του Μωάμεθ του Πορθητή). Φιλοξένησε 200 μοναχές μέχρι που οι πυρκαγιές του 1890 και του 1917 κατέστρεψαν μεγάλο μέρος του, σώζοντας μόνο το καμπαναριό του του 18ου αιώνα. Ανακατασκευασμένο το 1935, τώρα φιλοξενεί το Κέντρο Αγιογραφικών Μελετών (από το 1981).
ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
Αφιερωμένη στον Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης του 14ου αιώνα, αυτή η εκκλησία αντικατέστησε μια εκκλησία του Αγίου Δημητρίου του 15ου αιώνα που καταστράφηκε στην πυρκαγιά του 1890. Σχεδιασμένη από τον Ερνστ Τσίλερ και ολοκληρώθηκε από τον Ξενοφώντα Παιονίδη το 1914, συνδυάζει βυζαντινά στοιχεία με εκλεκτική αρχιτεκτονική, αξιοσημείωτη ως η πρώτη μεταοθωμανική εκκλησία στη Θεσσαλονίκη με τρούλο (προηγουμένως απαγορευμένη για χριστιανικά κτίρια). Οι τοιχογραφίες της, ζωγραφισμένες από τον Νίκο Κεσσανλή, ανακαινίστηκαν μετά τον σεισμό του 1978. Η εκκλησία στεγάζει τα λείψανα του Αγίου Γρηγορίου και μια κρύπτη κάτω από την Αγία Τράπεζα, η οποία τώρα λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος για τον Μακεδονικό Αγώνα.
